Οι Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι διαθέτουν τεράστιες περιουσίες, ελέγχουν επιχειρήσεις στρατηγικής σημασίας και διατηρούν σχέσεις με την πολιτική ηγεσία της χώρας. Εκείνο που δεν διαθέτουν, όμως, είναι η δυνατότητα να καθορίζουν ανεξάρτητα τις αποφάσεις του Κρεμλίνου. Αυτή την ισορροπία φαίνεται ότι θα ήθελαν να αλλάξουν ορισμένοι από τους ισχυρότερους επιχειρηματίες της Ρωσίας, όταν ολοκληρωθεί η εποχή του Βλαντίμιρ Πούτιν.
Σύμφωνα με ρεπορτάζ του BBC, στους κύκλους της ρωσικής οικονομικής ελίτ αναπτύσσονται παρασκηνιακές συζητήσεις για τη μελλοντική διαδοχή στην προεδρία. Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στο πρόσωπο που θα αναλάβει την εξουσία, αλλά επεκτείνεται στον τρόπο με τον οποίο θα κατανέμεται η πολιτική και οικονομική επιρροή.
Δεν υπάρχουν στοιχεία για οργανωμένο σχέδιο ανατροπής του Ρώσου προέδρου. Αντιθέτως, οι μαρτυρίες που επικαλείται το βρετανικό δίκτυο περιγράφουν ένα περιβάλλον όπου η δυσαρέσκεια συνυπάρχει με τον φόβο και η πολιτική αμφισβήτηση παραμένει εξαιρετικά επικίνδυνη.
Πώς ο Πούτιν άλλαξε τους κανόνες για τους ολιγάρχες
Για να γίνει κατανοητή η σημερινή κατάσταση, χρειάζεται μια επιστροφή στη δεκαετία του 1990.
Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η ιδιωτικοποίηση μεγάλων κρατικών επιχειρήσεων επέτρεψε σε μια περιορισμένη ομάδα επιχειρηματιών να αποκτήσει σημαντικά περιουσιακά στοιχεία στους τομείς της ενέργειας, των μετάλλων, των τραπεζών και των μέσων ενημέρωσης.
Ορισμένοι από αυτούς απέκτησαν επιρροή που ξεπερνούσε την οικονομική τους δραστηριότητα. Χρηματοδοτούσαν πολιτικές δυνάμεις, διατηρούσαν στενές σχέσεις με κυβερνητικούς αξιωματούχους και μπορούσαν να παρεμβαίνουν στις ισορροπίες εξουσίας.
Η άνοδος του Βλαντίμιρ Πούτιν στην προεδρία, το 2000, σηματοδότησε τη σταδιακή ανατροπή αυτής της σχέσης.
Ο νέος πρόεδρος περιόρισε την ανεξάρτητη πολιτική δραστηριότητα των επιχειρηματικών μεγιστάνων, ενώ παράλληλα διαμορφώθηκε ένα σύστημα στο οποίο η πρόσβαση στην κρατική εξουσία αποτελούσε καθοριστικό παράγοντα για την οικονομική επιτυχία.
Η περίπτωση του Μιχαήλ Χοντορκόφσκι υπήρξε χαρακτηριστική. Ο πρώην επικεφαλής της Yukos συνελήφθη το 2003, καταδικάστηκε για οικονομικά αδικήματα και παρέμεινε φυλακισμένος περίπου μία δεκαετία. Ο ίδιος και οι υποστηρικτές του χαρακτήρισαν την υπόθεση πολιτικά υποκινούμενη.
Το μήνυμα προς την επιχειρηματική ελίτ ήταν σαφές: η οικονομική ισχύς δεν εξασφάλιζε πλέον ανεξάρτητη πολιτική επιρροή.
Δισεκατομμύρια δολάρια, αλλά περιορισμένη πολιτική αυτονομία
Η εισβολή στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, ανέδειξε με ιδιαίτερα χαρακτηριστικό τρόπο αυτή τη σχέση εξάρτησης.
Την ημέρα που ξεκίνησε η ρωσική στρατιωτική επιχείρηση, ο Πούτιν συναντήθηκε με κορυφαίους επιχειρηματίες στο Κρεμλίνο, ζητώντας τους να συνεργαστούν με την κυβέρνηση για τη στήριξη της οικονομίας.
Οι δυτικές κυρώσεις που ακολούθησαν περιόρισαν την πρόσβαση πολλών μεγιστάνων σε περιουσιακά στοιχεία και διεθνείς αγορές. Ταυτόχρονα, η ρωσική οικονομία προσαρμόστηκε στις συνθήκες του πολέμου, δημιουργώντας νέες ευκαιρίες για ορισμένες επιχειρήσεις και σημαντικές απώλειες για άλλες.
Η οικονομική ελίτ δεν αποτελεί ενιαίο σύνολο. Διαφορετικοί επιχειρηματίες έχουν διαφορετικά συμφέροντα, σχέσεις με το κράτος και επίπεδα εξάρτησης από τις κρατικές συμβάσεις.
Στην ετήσια κατάταξη του Forbes για το 2026 καταγράφονται 147 δισεκατομμυριούχοι από τη Ρωσία, με συνολική εκτιμώμενη περιουσία 649 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Το μέγεθος αυτό αποτυπώνει τη συγκέντρωση ιδιωτικού πλούτου, όχι όμως και την πραγματική δυνατότητα των συγκεκριμένων προσώπων να επηρεάζουν την πολιτική ηγεσία.
Ο εξόριστος Ρώσος αναλυτής Ντμίτρι Νεκράσοφ, μιλώντας στο BBC, περιγράφει μια σχέση στην οποία η οικονομική επιτυχία εξαρτάται συχνά από την εγγύτητα προς τον Πούτιν και όχι το αντίστροφο.
Τρία σενάρια για την εποχή μετά τον Πούτιν
Το ζήτημα της διαδοχής αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή το σημερινό ρωσικό σύστημα έχει οικοδομηθεί γύρω από έναν πρόεδρο που βρίσκεται στην κορυφή της εξουσίας επί περισσότερες από δύο δεκαετίες.
Ο Πούτιν, ο οποίος συμπλήρωσε τα 74 χρόνια τον Οκτώβριο, δεν έχει ανακοινώσει πρόθεση αποχώρησης. Το ισχύον συνταγματικό πλαίσιο του επιτρέπει να διεκδικήσει την προεδρία και μετά το τέλος της σημερινής του θητείας.
Ωστόσο, η μακροχρόνια συγκέντρωση εξουσίας δημιουργεί ένα αναπόφευκτο ερώτημα: ποιος θα μπορεί να διατηρήσει τις ισορροπίες όταν ο σημερινός πρόεδρος δεν θα βρίσκεται πλέον στο Κρεμλίνο;
Πρώτο σενάριο: Μια περισσότερο δημοκρατική Ρωσία. Η μετάβαση σε ένα σύστημα με ουσιαστικό πολιτικό ανταγωνισμό, μεγαλύτερες ελευθερίες και ισχυρότερους θεσμούς αποτελεί μία πιθανή κατεύθυνση. Προϋποθέτει, όμως, βαθιές αλλαγές στους μηχανισμούς που ελέγχουν σήμερα την πολιτική ζωή.
Δεύτερο σενάριο: Συνέχιση του ίδιου συστήματος με νέο πρόεδρο. Ένας διάδοχος θα μπορούσε να διατηρήσει τον συγκεντρωτικό χαρακτήρα της εξουσίας. Δεν είναι βέβαιο, ωστόσο, ότι θα διέθετε αμέσως την προσωπική επιρροή και τις σχέσεις που έχει οικοδομήσει ο Πούτιν.
Τρίτο σενάριο: Επαναδιαπραγμάτευση της εξουσίας μεταξύ ισχυρών ομάδων. Σε αυτή την περίπτωση, επιχειρηματίες, πολιτικοί παράγοντες και κρατικοί μηχανισμοί θα μπορούσαν να διεκδικήσουν μεγαλύτερο μερίδιο στη λήψη αποφάσεων.
Το τελευταίο σενάριο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για όσους μεγιστάνες επιθυμούν να ανακτήσουν την πολιτική επιρροή που διέθεταν πριν από την εδραίωση του σημερινού συστήματος.
Αυτό δεν θα σήμαινε απαραίτητα εκδημοκρατισμό. Μια ανακατανομή της εξουσίας μεταξύ οικονομικών και πολιτικών ελίτ μπορεί να περιορίσει την κυριαρχία ενός προσώπου χωρίς να ενισχύσει τη συμμετοχή των πολιτών.
Από το «αφεντικό» στον «παππού»: Τι δείχνουν οι ιδιωτικές συνομιλίες
Μια ασυνήθιστη λεπτομέρεια του ρεπορτάζ του BBC αφορά τον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι επιχειρηματίες αναφέρονται στον Ρώσο πρόεδρο.
Η εξόριστη αναλύτρια Αλεξάνδρα Προκοπένκο υποστηρίζει ότι παλαιότερα χρησιμοποιούσαν προσφωνήσεις που παρέπεμπαν στον ανώτατο επικεφαλής, ενώ πλέον σε ιδιωτικές συζητήσεις ακούγεται και ο χαρακτηρισμός «παππούς».
Η αλλαγή στο λεξιλόγιο μπορεί να υποδηλώνει κόπωση ή αποστασιοποίηση από την πολυετή διακυβέρνηση Πούτιν. Δεν αποτελεί, ωστόσο, απόδειξη ότι η οικονομική ελίτ έχει αποφασίσει να συγκρουστεί μαζί του.
Η ίδια αναλύτρια περιγράφει έντονο φόβο απέναντι στους μηχανισμούς ασφαλείας, ακόμη και μεταξύ εξαιρετικά εύπορων επιχειρηματιών.
Η αντίφαση είναι χαρακτηριστική: άνθρωποι με διεθνείς επιχειρηματικές δραστηριότητες και τεράστια οικονομική επιφάνεια εμφανίζονται απρόθυμοι να εκφράσουν δημόσια πολιτικές διαφωνίες.
Η παρέμβαση Μέλνιτσενκο και το μήνυμα προς το Κρεμλίνο
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκεται και ο Αντρέι Μέλνιτσενκο, ένας από τους πλουσιότερους Ρώσους επιχειρηματίες, με δραστηριότητα κυρίως στα λιπάσματα και στην ενέργεια.
Σε συνέντευξή του στον Economist, σύμφωνα με το ρεπορτάζ του BBC, ο Μέλνιτσενκο τάχθηκε υπέρ μεγαλύτερου ανοίγματος της Ρωσίας προς τον υπόλοιπο κόσμο και αλλαγών στον τρόπο άσκησης της εξουσίας.
Δεν ζήτησε την απομάκρυνση του Πούτιν, ούτε εγκατέλειψε συνολικά τις επίσημες θέσεις του Κρεμλίνου για την Ουκρανία.
Η σημασία της παρέμβασής του βρίσκεται περισσότερο στο γεγονός ότι ένας επιχειρηματίας με τόσο ισχυρή οικονομική παρουσία επέλεξε να μιλήσει δημόσια για την ανάγκη αλλαγών.
Ο δημοσιογράφος Αρκάντι Οστρόφσκι εκτιμά ότι οι απόψεις του ενδέχεται να αντανακλούν ευρύτερες ανησυχίες στους επιχειρηματικούς κύκλους.
Πρόκειται, ωστόσο, για εκτίμηση και όχι για επιβεβαιωμένη συλλογική θέση των Ρώσων ολιγαρχών.
Ποιος θα ελέγξει πραγματικά τη διαδοχή;
Το σημαντικότερο ζήτημα για την επόμενη ημέρα δεν περιορίζεται στις επιθυμίες των δισεκατομμυριούχων.
Στη Ρωσία, καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν επίσης οι υπηρεσίες ασφαλείας, οι στρατιωτικοί μηχανισμοί, η προεδρική διοίκηση και οι πολιτικοί παράγοντες που συνδέονται με τον σημερινό πρόεδρο.
Οι ομάδες αυτές διαθέτουν διαφορετικά συμφέροντα, αλλά έχουν επενδύσει στη διατήρηση του υπάρχοντος συστήματος.
Για έναν επιχειρηματία, η επιστροφή σε μεγαλύτερη πολιτική αυτονομία θα μπορούσε να σημαίνει ασφαλέστερη διαχείριση της περιουσίας του, μεγαλύτερη προβλεψιμότητα και δυνατότητα συμμετοχής στις αποφάσεις.
Για έναν υψηλόβαθμο αξιωματούχο των υπηρεσιών ασφαλείας, αντίθετα, η διατήρηση ενός ισχυρού συγκεντρωτικού κράτους μπορεί να αποτελεί βασική προτεραιότητα.
Επομένως, μια μελλοντική αλλαγή ηγεσίας δεν θα οδηγήσει αναγκαστικά σε αλλαγή πολιτικού συστήματος. Θα μπορούσε να προκαλέσει ανταγωνισμό μεταξύ των ίδιων ομάδων που σήμερα στηρίζουν τη λειτουργία του.
Υπάρχει και η διεθνής διάσταση. Η πορεία του πολέμου στην Ουκρανία, οι δυτικές κυρώσεις, οι σχέσεις με την Κίνα και η θέση της Ρωσίας στις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές θα επηρεάσουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα πραγματοποιηθεί οποιαδήποτε μελλοντική διαδοχή.
Η βασική αντίφαση του ρωσικού συστήματος είναι ότι ο Πούτιν έχει περιορίσει την ανεξάρτητη πολιτική ισχύ των ολιγαρχών, χωρίς να εξαφανίσει την οικονομική τους δύναμη.
Όσο παραμένει στην προεδρία, η ισορροπία αυτή φαίνεται να διατηρείται. Το ερώτημα είναι αν θα μπορέσει να επιβιώσει και χωρίς εκείνον.
Οι παρασκηνιακές συζητήσεις που περιγράφει το BBC δεν προαναγγέλλουν την πτώση του Ρώσου προέδρου. Αποκαλύπτουν, όμως, ότι ορισμένοι από τους ανθρώπους που διαθέτουν τον μεγαλύτερο πλούτο στη χώρα εξετάζουν ήδη ποια θέση θα μπορούσαν να καταλάβουν σε μια διαφορετική κατανομή εξουσίας.
Και αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα της επόμενης ημέρας: όχι μόνο ποιος θα διαδεχθεί τον Πούτιν, αλλά ποιος θα αποκτήσει το δικαίωμα να αποφασίζει στη Ρωσία χωρίς εκείνον.